محمد يوسف حريرى

343

فرهنگ اصطلاحات قرآنى ( فارسى )

اتفاق آراء مصحف نامگذارى كردند . ( پژوهشى درباره قرآن ، قرآن و وحى ، ص 120 - مباحثى در علوم قرآن ، ص 126 ) مصحف ام ( ا مّ ) يك جلد ( مصحف عثمانى ) نيز در مدينه نگهداشته شد كه آن را به نام « ام » و يا « امام » مىناميدند ( تاريخ قرآن ، معرفت ، ص 109 ) - مصحف عثمانى مصحف امام ( ا ) - مصحف عثمانى مصحف بكرى ( ب ) لقب قرآنى كه گويند در عصر ابو بكر گردآورى شد و بعدها نزد عمر بود و آن‌گاه نزد حفصه ( دختر عمر ) ماند تا عثمان آن را براى تدوين مصحف قانونى به امانت گرفت ( پژوهشى پيرامون آخرين كتاب الهى ، ج 2 ، ص 22 ) مصحف بغلى ( ب غ ) قرآن كوچك جيبى . قرآنى كه اوراق كوتاه داشته باشد چنانچه در بغل نگاه توان داشت ( لغت‌نامه ) مصحف سجاوندى ( س و ) مصحفى كه آيات آن را موافق سجاوندى ( كه نام كتابى است در علم قرائت ) به شنگرف و آب طلا نوشته باشند ( لغت نامه ) مصحف عثمانى ( ع ) مصحفى كه به دستور عثمان خليفهء سوم ( در سال 28 و يا قبل از سال 30 هجرى ) جمع‌آورى شد و نگارش قرآن بنابر يك قرائت صورت گرفت . به دستور او زيد بن ثابت به اتفاق تنى چند ( براى متفق ساختن مسلمانان بر يك قرائت ) از روى مصحف حفصه چند نسخه نوشت و بقيهء نسخه‌ها را از بين بردند و ساير قرائت‌ها ممنوع گشت . از مجموع بعضى روايات شيعه و سنى چنين برمىآيد كه عمل عثمان در اين جمع‌آورى مورد تأييد اكثر صحابه و حتى حضرت امير عليه السّلام بوده است و به روايتى آن حضرت بر جمع قرآن در زمان عثمان نظارت داشته است . اما دربارهء شمار مصاحفى كه عثمان دستور نگارش آنها را داد اختلاف‌نظر وجود دارد . اجمالا او دستور داد مصحف‌هاى متعددى بنگارند و آنها را به مناطق مهم اسلامى مثل مكه و كوفه و بصره و شام ( و به اقوالى نيز به مصر و بحرين و يمن و الجزيره ) بفرستند و يكى را نيز نزد خود در مدينه نگاه داشت كه به مصحف « امام » نامبردار شد ( يعنى مصحفى كه بايد سرمشق تمام مصاحف ديگر تلقى گردد ) . علىرغم اختلاف نظرى كه در شمارهء مصاحف وجود دارد هيچ يك از آنها از نظر اشتمال و احتوا بر تمام قرآن هيچگونه تفاوتى باهم نداشتند و همه آنها مشتمل بر يكصد و چهارده سوره بودند . اخبار زيادى وجود دارد كه نشان مىدهد اين نسخه‌ها با مراقبت زيادى نگهدارى مىشد اما مراجعهء مداوم ( جهت نسخه‌بردارى ) و وقايع و حوادث موجب گرديد كه امروزه از اين نسخه‌هاى اصلى اثرى باقى نماند . سه جهانگرد نامدار جهان اسلام يعنى ابن جبير ( متوفى 614 قمرى ) و ياقوت ( متوفى 626 قمرى ) و ابن بطوطه ( متوفى 779 قمرى ) هريك در عصر خويش از مصحف عثمانى محفوظ در جامع كبير دمشق ديدن كرده‌اند اما اين نسخه در آتش‌سوزى سال 1310 قمرى از ميان رفته است و ساير مصحف‌هاى عثمانى هم سرنوشت نامعلومى يافته‌اند . گروهى بر اين باورند كه برخى از